Anayasa Mahkemesi'nin İlk İptal Kararı (1963): Yasama Üzerinde Yargı Denetiminin Doğuşu

Emre Can Sepetçi
31 Mar
2 dakikada okunur

DİZİ: Türk Mahkemelerinden Tarihi Kararlar #1 / 6

Bir mahkeme, parlamentonun çıkardığı bir kanunu iptal edebilir mi?

Bu soru bugün Türkiye'de tartışmasız bir "evet" ile yanıtlanır. Ama 1963'ten önce bu yetki yoktu. Ve bu yetkinin fiilen kullanıldığı ilk an, Türk hukukunun seyrini değiştirdi.

Anayasa Mahkemesi Neden Kuruldu?

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası, Türkiye'ye yeni bir kurum kazandırdı: Anayasa Mahkemesi. 145. maddeyle kurulan mahkemenin temel görevi, kanunların Anayasa'ya uygunluğunu denetlemekti. Mahkeme 25 Nisan 1962'de göreve başladı. İlk kararı (K.1962/1) bir reddi yetkisizlik kararıydı: Bireysel bir vatandaş başvurmuş, mahkeme başvuru yetkisini reddetti. O dönemde bireysel başvuru hakkı tanınmamıştı.

1963: İlk Gerçek İptal Kararı

1963 yılında ilk gerçek iptal kararları verildi. Dava konusu: 2556 sayılı Hâkimler Kanunu'nun hâkimlerin atanmasına ilişkin hükümlerinin 1961 Anayasası'nın 139. maddesine aykırı olduğu ileri sürüldü. Anayasa'nın 139. maddesi, Yargıtay Birinci Başkanı'nın Yargıtay Büyük Genel Kurulu'nca seçilmesini öngörüyordu. Oysa mevcut kanun bu yetkiyi Bakanlar Kurulu'na veriyordu.

Mahkeme kararını verdi: Kanun hükmü Anayasa'ya aykırıdır ve iptal edilir.

Kararın Hukuki Önemi

Bu karar iki temel ilkeyi somutlaştırdı. Birincisi, Anayasan ın üstünlüğü: Hiçbir kanun Anayasa'nın üzerinde olamaz; parlamento egemen değil, Anayasa egemendir. İkincisi, yargı bağımsızlığı: Hâkimlerin atanmasının yürütme organının inisiyatifinden alınarak bağımsız bir kurula verilmesi, yargı bağımsızlığının anayasal güvencesidir.

Neden hâkimler kanunu ilk hedef oldu? Tesadüf değildi. Yassıada yargılamalarında gözlenen temel sorunlardan biri hâkimin bağımsız olmamasıydı. 1961 Anayasası'nın hazırlayıcıları bu dersi almıştı.

Türkiye'de Anayasal Denetimin Evrimi

1963'ten bu yana Anayasa Mahkemesi binlerce kanunu denetledi, yüzlercesini iptal etti. 2010 Anayasa değişikliğiyle bireysel başvuru yolu açıldı. Artık her vatandaş, temel haklarının ihlal edildiğini düşünürse doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne başvurabiliyor.

Son Söz

1963'te verilen ilk iptal kararı teknik bir hukuki tartışmadan ibaretti. Ama ardındaki fikir devrimseldi: Parlamentonun çıkardığı her kanun tartışılabilir. Her kanun denetlenebilir. Anayasa'ya aykırı olan her kanun iptal edilebilir.

Bu makale K&S Hukuk Bürosu'nun "Türk Mahkemelerinden Tarihi Kararlar" dizisinin ilk yazısıdır. Sonraki: Yargıtay İçtihadı Birleştirme 1987 — Manevi Tazminat.